Otvori glavni izbornik

Srpska pravoslavna crkva

pravoslavna crkva
(Preusmjereno s Srpska pravoslavna Crkva)

Srpska pravoslavna crkva (srp.: Српска православна црква / Srpska pravoslavna crkva) (SPC), jedna od upravno autokefalnih (samostalnih) pravoslavnih crkava koja zajedno s ostalim pravoslavnim crkvama čini jedinstvenu Istočnu kršćansku crkvu.

Srpska pravoslavna crkva
Zastava SPC-a
Zastava Srpske pravoslavne crkve
PatrijarhIrinej Gavrilović
Naslov partijarhaArhiepiskop pećki, mitropolit beogradsko-karlovački i patrijarh srpski
Osnovana1219.
Obnova1920.
SjedišteBeograd
Peć
JurisdikcijaBosna i Hercegovina
Hrvatska
Crna Gora
Sjeverna Makedonija
Srbija
Kosovo
Slovenija
DijasporaEuropa
Australija
Amerika
Autonomna crkva Pravoslavna ohridska arhiepiskopija
GlasiloPravoslavlje - novine Srpske patrijaršije
Broj vjernikaoko 12 milijuna
Službena stranica:      www.spc.rs

Duhovno vodstvo vjernika Srpske pravoslavne crkve zove se Sveti arhijerejski sinod, a poglavar SPC-a patrijarh srpski. Trenutni patrijarh srpski je Irinej Gavrilović, koji je na ovoj dužnosti od 2010. godine.

Administrativno sjedište Srpske pravoslavne crkve je u Beogradu, a tradicionalno u Peći.

PovijestUredi

Pokrštavanje SlavenaUredi

 
Hram svetog Save u Beogradu

Srbi su izvorno, kao i svi Slaveni, bili sljedbenici stare slavenske vjere. Dolaskom na Balkansko poluostrvo u 5. stoljeću, Srbi su, kao i ostali Južni Slaveni, zatekli razvijene crkvene organizacije.[1] U početku je prihvatanje kršćanstva teklo spontano, i Slaveni prvo prihvataju kršćanstvo na mjestima starih crkvenih zajednica u Sjevernoj Makedoniji, Dalmaciji i Bosni.[2] Prvo masovno pokrštavanje Srba zbilo se u 7. stoljeću, u vrijeme cara Heraklija.[1]

Sredinom 9. stoljeća je usljedio period snažne misionarske djelatnosti Istanbula. Oko 840. knez Vlastimir je u oblastima oko Tare, Lima i Drine, u vrijeme kada je još uvijek bila živa stara slavenska vjera, digao ustanak i protjerao Bizantijce i propovjednike kršćanstva iz tih oblasti. No, već za njegovog nasljednika, kneza Mutimira, u Srbiji niču prve eparhije.[1] U to vrijeme djeluju i bizantski misionari Ćiril i Metod, koji prevode Sveto pismo na slavenski jezik. Krajem 9. stoljeća, bizantijski car Vasilije I. je osvojio Neretvljansku kneževinu Paganiju, koja se posljednja opirala pokrštavanju, i time uništio staroslavenska svetišta. Srbi, vidjevši šta se zbiva u Dalmaciji, šalju izaslanstvo Vasiliju I. i podvrgavaju se bizantijskoj vlasti.[3]

Od 10. stoljeću u Raškoj (prethodnica Srbiji) se razvija poseban oblik kršćanstva, bogumilstvo, koje karakteriše protivljenje rimskoj i bizantskoj vlasti, a u bogosluženju se koriste slavenskim jezikom.[4] Moguće je da su niži slojevi prvo dolazili u dodir sa bogumilima nego sa rimskom i bizantskom crkvom, koje su prvo prihvatali viši slojevi.[5]

Krajem 12. stoljeća, veliki župan Stefan Nemanja zavodi kršćansku ortodoksiju u Raškoj državi. Iako je Kršćanska crkva već podijeljena na istočnu i zapadnu, podjele još nisu toliko izražene, pa on balansira između istočnog i zapadnog kršćanstva, sarađujući, po potrebi, sa rimskim Papom i sa Bizantom.

Oko 1170. godine u Starom Rasu (danas Novi Pazar) Stefan Nemanja saziva crkveno-državni sabor, kojim započinju surovi vjerski progoni bogumila, koji su uključivali tjelesne kazne, spaljivanja na lomači, žigosanja po licu, progone iz zemlje, oduzimanje imanja i druge drakonske mere.[6] Tada je u Rasu stolovao grčki episkop, suradnik Stefana Nemanje u progonjenju bogumila.[7] U to vrijeme bogumili imaju uporište ne samo među običnim pukom, već i među samim velmožama. Nemanjina vojna akcija se pretvorila u pravi građanski rat koji je bjesnuo jedno vrijeme po Raškoj. Nakon što je vojska Stefana Nemanje u Raškoj istrijebila bogumile, među Srbima je učvršćena bizantijska ortodoksija, vremenom odomaćeno kao pravoslavlje.

Žičko-pećka arhiepiskopija (1219.-1337.)Uredi

 
Arhiepiskop Sveti Sava (1219.-1233.)

U vrijeme Save Nemanjića, raška crkva je bila podređena Ohridskoj arhiepiskopiji, i imala je samo tri eparhije (Ras, Lipljan i Prizren) u kojima su vladike bili Grci. Nakon što mu je brat Stefan Nemanjić 1217. od pape dobio kraljevsku krunu, Sava Nemanjić odlazi u maloazijski grad Nikeju, gdje se nalazila prijestonica bizantskog cara i carigradskoga patrijarha u egzilu (od kako su Latini osvojili Istanbul), te od njih dobija mogućnost da raška crkva postane arhiepiskopija 1219. godine. Sjedište nove arhiepiskopija je smješteno u novoizgrađeni Manastir Žiča.

Po povrataku u Rašku, Sava Nemanjić 1221. saziva državno-crkveni sabor u Manastir Žiči na kom kruniše svog brata za kralja, i organizuje nove progone bogumila iz Raške. Tom prilikom, Sabor proklinje ne samo bogumile, već i poglavare Crkve bosanske, koja je pružala utočište prognanih kršćana.[8] Nakon sabora one koji nisu pristali da se odreknu svoje vjere i pređu na pravoslavlje, bijahu protjerani.

Crkva je naročito ojačala i obogatila za vrijeme kralja Milutina, koji je mnogo izdvajao za podizanje novih crkvi i manastira, zbog čega je, uprkos nemoralnom životu, proglašen za sveca. Zajedno sa velikim feudalnim posedima, kralj Milutin je crkvi poklanjao i ljude (zemljoradnike i robove), koji su postajali "crkveni ljudi".[9]

Prvi period Pećke patrijaršije (1346.-1463.)Uredi

 
Manastir Pećka patrijaršija u Peći

Kada je kralj Dušan iskoristio nemire u Bizantu, osvojio neke teritorije i proglasio se za cara 1346. godine, arhiepiskopija je proglašena patrijaršijom, mimo volje Istanbula. Dušan je svoga dvorjanina proglasio patrijarhom, da bi mu on stavio carsku krunu na glavu.[7] Dušanovim ukazom njegov logotet Joanikije II. postaje prvi pećki patrijarh.[10] Crkveni velikodostojnici srpske crkve su pružali podršku proglašenju Dušanovo carstva od Stefana Uroša IV. Dušana Nemanjića a jedan od razloga podrške je njihovo očekivanje da im pripadnu prihodi iz onih parohija koje su do tada bile potčinjene carigradskom patrijarhu.[11] U sastav nove patrijaršije su ušle i mitropolije u osvojenim grčkim oblastima, kao i Sveta gora, do tada pod nadležnošću carigradske patrijaršije. Tada carigradski patrijarh Kalist I. baca prokletstvo na Dušana, Joanikija i srpsko svećenstvo.[10] Glas o prokletstvu učinio je u narodu i u nižem svećenstvu mučan i bolan utisak. Narod je ovo prokletstvo dovodio u vezu s onim nesrećama, koje poslije smrti patrijarhove (1354.) i Dušanove (1355.) počeše da snalaze srpski narod.[7]

Crkva je imala niz povlastica i kao vjerska institucija i kao najveći feudalac u Srbiji. Država je štitila crkvu u svakom pogledu, a crkva je svojim utjecajem na vjernike osiguravala poslušnost državnoj vlasti, kojoj je pripisivala božansko porijeklo.[12] Odnosi crkve i države u srednjevekovnoj Srbiji su slijedili bizantski model podređenosti crkve državi, koji se u crkvenim krugovima naziva cezaropapizam.[13]

Knez Lazar je 1370-ih okončao šizmu sa Istanbulom (iz vremena cara Dušana) i stekao priznanje sa srpsku crkvu od Bizanta.[14]

Obnova Pećke patrijaršije u Osmanskom Carstvu (1557.-1766.)Uredi

 
partijarh Arsenije IV. Jovanović (1725.-1737.)

Godine 1577. godine veliki vezir Mehmed-paša Sokolović je ponovo ustanovio Pećku patrijaršiju na znatno proširenom području nadležnosti koje je obuhvatalo oblasti današnjeg Kosova, Crne Gore, Bosne i Hercegovine, Bugarske, Srbije, Hrvatske, Rumunjske i Mađarske. Na patrijaršijski prijesto je postavio svog brata Makarija Sokolovića. Poslije obnovljenja Pećke patrijaršije zaživjeli su mnogi stari već zapušteni manastiri. Osmanlije koji su htjeli da održe mir, dozvoljavali su pećkim patrijarsima da osobno sakupljaju materijalna sredstva za izmirenje obveza prema osmanskoj blagajni.[15]

Godine 1592. na patrijaršijski prijesto je došao Jovan Kantul koji napušta makarijevsku politiku i postaje učesnik u akciji zapadnih država za oslobođenje balkanskih naroda od Osmanlija. Po izbijanju Austro-turskog rata (1593.-1606.) vršački episkop Teodor Nestorović predvodi Banatski ustanak protiv Osmanlija (1594.). Srpski ustanici su noslili zastave sa likom Svetog Save. Poslije prvih uspjeha, osmanska vojska je savladala otpor Srba. Zbog ovog ustanka, Osmanlije oštro kažnjavaju Pećku patrijaršiju. Godine 1594. episkop Teodor je ubijen, a mošti Svetog Save su prenete iz Mileševa u Beograd i demonstrativno spaljene na Vračaru. Pećki patrijarh Jovan je 14. listopada 1613. godine obješen u Istanbulu i sahranjen kod Jeni-kapije.[15]

Posle Jovana Kantula na čelo patrijaršije je došao Pajsije Janjevac od 1614. do 1647. godine. Za razliku od svog prethodnika, on se odrekao akcija protiv Osmanlija i vratio makarijevskom duhu. Tokom njegove dugogodišnje uprave učinjeno je mnogo na jačanju Crkve, obnavljanju onoga što je zanemareno i upropašćeno tokom patrijarha Jovana i na poboljšanju poremećenih odnosa sa Osmanskim Carstvom. Njegova uprava pećkom patrijaršijom bila je doba sređenih crkvenih prilika, usklađenih odnosa sa osmanskom vlašću, dok je pozna srpska umjetnost u srednjevjekovnim tradicijama doživjela tada svoj drugi i posljednji procvat.[15]

Pećki patrijarh Arsenije III. Crnojević (stolovao od 1674.-1690.) je bio izuzetno angažovan u austro-turskom ratu na strani Austrije. Nije bio sklon makarijevskoj politici i suradnji sa Istanbulom, čak je prijetio izopštenjem iz Crkve svima koji su u vezi sa Osmanlijama.[16] Nakon poraza Austrije, plašeći se osvete Osmanlija, Crnojević predvodi kosovske Srbe u Veliku seobu ka Ugarskoj. Poslije velike seobe Srba, 1690. godine, kosovsko stanovništvo je vrlo razrijeđeno.[17]

Par desetljeća kasnije, njegov nasljednik Arsenije IV. Jovanović (patrijarh od 1725.-1737.) se povodi za istom politikom pomaganja Austriji u borbi protiv Osmanskog Carstva. Godine 1737. izbija novi austrijsko-turski rat (1737.-1739.), tokom kojeg se kosovski Srbi na poziv pećkog patrijarha ponovo dižu na ustanak, u želji da se priključe austrijskoj pokrajini Srbiji. Ali, kao i u slučaju njegovog prethodnika, Austrija ubrzo doživljava poraz te Arsenije IV. Jovanović predvodi drugu veliku seobu Srba na sjever, u Ugarsku. Usljed ovih migracija, srpsko stanovništvo na Kosovu krajem 18. stoljeća postaje manjinsko.[18]

Političko angažovanje Pećke patrijaršije u Austro-turskim ratovima je ubrzalo odluku Porte da ukine ovu crkveno-političku instituciju.[19] Patrijaršija je ukinuta 1766, a sljedeće godine je isto učinjeno sa Ohridskom arhiepiskopijom 1767. Eparhije i cjelokupnu imovinu ovih crkava preuzela je Carigradska patrijaršija.[19] Crkvu su od tada vodili episkopi Grci (fanarioti).[20]

Uprkos teškom položaju, mnogi srpski manastiri sačuvali su i umnožili su svoja imanja pod osmanskom vlašću.[21] Mitropolija raško-prizrenska je za vrijeme osmanske vladavine ubirala obavezan porez od svih pripadnika srpskog naroda.[22] Mitropoliti i vladike, kao i patrijarsi imali su pravo nošenja oružja i držanja oružane pratnje koja im pomaže pri sabiranju crkvenih prihoda.[23]

Vrijeme postojanja zasebnih pravoslavnih crkavaUredi

Karlovačka mitropolija (1690-1848) te patrijaršija (1848.-1920.)Uredi

 
Patrijašijski dvor u Srijemskim Karlovcima

Karlovačka mitropolija je bila pravoslavna crkvena organizacija Srba u Habsburškoj monarhiji. Zahvaljujući carskim privilegijama sve do 19. stoljeća, karlovački mitropoliti bili su najznačajniji predstavnici srpskog naroda u Habsburškoj monarhiji. Srpske crkve građene su u stilu tadašnjeg baroka.

Godine 1848. na Svibanjskoj skupštini u Srijemskim Karlovcima, Srbi na prostoru Habsburške monarhije su proglasili stvaranje autonomne Srpske Vojvodine, mitropolit karlovački, Josif Rajačić, proglašen je za patrijarha, a Karlovačka mitropolija je uzdignuta na rang patrijaršije. U sastavu Karlovačke patrijaršije je bilo sedam eparhija. Na prostoru Ugarske postojala su Vršačka, Temišvarska, Budimska i Bačka eparhija, a na prostoru Srijema, Slavonije i Hrvatske bile su Karlovačka, Pakračka i Plašćanska ili Gornjokarlovačka eparhija.

Sjedište Karlovačke patrijaršije je bilo u Srijemskim Karlovcima. Karlovačka patrijaršija je postojala sve do 1920. godine kada se ujedinila Beogradskom mitropolijom u jedinstvenu Srpsku pravoslavnu Crkvu.

Beogradska mitropolija (1831.-1920.)Uredi

 
Na mjestu nekadašnje zgrade Beogradske mitropolije danas se nalazi zgrada patrijaršije u Beogradu

Beogradska mitropolija je bila mjesna crkva autonomna (od 1831.) te autokefalna crkva (od 1879. do 1920. godine). Prije toga je bila eparhija Carigradske patrijaršije u Osmanskom Carstvu pod nadležnošću grčkih fanariota.

Nakon što je 1830. godine sultan priznao Srbiji samostalnu unutrašnju upravu, carigradski patrijarh je pristao da mu knez predlaže episkope, a da ih on potvrđuje. Godine 1832. Srbija je sklopila sa carigradskom patrijaršijom sporazum o samoupravi srpske Crkve.[20] Mitropolija je bila umješana u međudinastičke borbe u Srbiji, pa je prvi mitropolit beogradski Petar Jovanović, kao protiv Obrenovićeva, nakon povratka kneza Miloša na vlast bio prinuđen da podnese ostavku 1859. godine, nakon čega je otišao u Mitropoliju karlovačku i postao je episkop gornjokarlovačke eparhije.[20]

Godine 1878. priznata je neovisnost Srbije, a godinu dana, 1879. godine je Beogradska mitropolija dobila autokefalnost. Početkom 20. stoljeća Beogradska mitropolija je imala nadležnost na čitavom području tadašnje Kraljevine Srbije, sa upravnom podjelom na sljedeće eparhije: Beogradska, Šabačka, Žička, Niška i Timočka. Beogradski episkop je bio arhiepiskop i mitropolit Srbije.

Patrijarh srpski Dimitrije Pavlović je bio posljednji beogradski mitropolit (1905.- 1920.) i prvi patrijarh ujedinjene Srpske pravoslavne Crkve (1920.-1930.).

Dabrobosanska mitropolija (1766.-1920.)Uredi

 
Zgrada Dabrobosanske mitropolije u Sarajevu

Nakon ukidanja Pećke patrijaršije, od kraja 1760-ih do 1880, Dabrobosanska mitropolija je bila pod izravnom nadležnošću Carigradske patrijaršije. Nju su vodili fanarioti, grčki svećenici iz Istanbula. Početkom austrougarskog perioda u Bosni i Hercegovini, 1880. godine, na osnovu sporazuma između austrougarske vlasti i Carigradske patrijaršije, Pravoslavna crkva u Bosni i Hercegovini je postala autonomna mitropolija, pod nazivom Dabrobosanska mitropolija i pod vrhovnom duhovnom vlašću carigradskog patrijarha. U njen sastav ušle su eparhije: Dabrobosanska, Zvornička, Zahumsko-hercegovačka, a kasnije i Banjalučko-bihaćka. Dabrobosanska mitropolija dobila je i svoju nacionalnu jerarhiju (grčke mitropolite zamijenili su velikodostojnici Srbi). Prvi mitropolit bio je Sava Kosanović, od 1881. do 1885. godine.

Stvaranjem Kraljevine Srbija, Hrvata i Slovenaca, Dabrobosanska mitropolija je 1920. godine postala deo ujedinjene Srpske pravoslavne Crkve.

Cetinjska mitropolija (1766.-1920.)Uredi

 
Cetinjski manastir na Cetinju, sjedište Cetinjske mitropolije

Sa ukidanjem Pećke patrijaršije (1766.), obrazovana je u Crnoj Gori samostalna Mitropolija cetinjska. Crnogorski crkveni poglavari ujedno su bili i političke vođe tadašnje crnogorske države iz dinastije Petrović-Njegoš. U Crnoj Gori je postojala neka vrsta pravoslavne teokratske vladavine, sa jakim osloncem na Rusiju. Danilo I. (1851.—1860.) je odvojio crkvenu vlast od svjetovne.

Valtazar Bogišić je pisao da je "Crnogorska crkva posve avtokefalna i osobenu jerarhiju ima, a nema nikakvijeh zvaničnih odnošaja s drugijem avtokefalnim crkvama, nego mir i ljubav". U zvaničnom katalogu pravoslavnijeh crkava, zvanom Sintagma, "Avtokefalna mitropolija crnogorska" je bila navedena pod rednijem brojem 9, a srpska (Beogradska mitropolija) pod 14.[24]

Stvaranjem Kraljevine Srbija, Hrvata i Slovenaca, Cetinjska mitropolija je 1920. godine postala deo ujedinjene Srpske pravoslavne Crkve.

Srpska pravoslavna Crkva (1920.-)Uredi

 
Patrijarh srpski Dimitrije Pavlović (1920.-1930.)

Ujedinjenje pravoslavnih crkava sa područja novoformirane Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca (SHS) je dogovarano na četiri preliminarne konferencije, održane od 1918. do 1920. godine. Značajnu ulogu u ujedinjenju pravoslavnih crkava imao je regent Aleksandar I. Karađorđević.[25]

Prva konferencija pravoslavnih episkopa održana je 18. prosinca 1918. godine u Srijemskim Karlovcima. Tom prilikom zaključeno je da postoji volja za ujedinjenjem i da se očekuje da će i Cetinjska mitropolija u Crnoj Gori pristati na ujedinjenje, koja nije bila zastupljena na ovom zboru episkopa. Druga konferencija održana je od 11. do 15. svibnja 1919. u Beogradu. Tada je proglašeno "duhovno, moralno i administrativno jedinstvo svih srpskih pravoslavnih crkvenih oblasti", koje će se definirati kada se cijeli Arhijerejski sabor "Ujedinjene Srpske Crkve" sastane pod predsjedništvom svoga patrijarha. Formiran je i privremeni odbor od pet članova. Na Trećoj konferenciji, održanoj od 20. studenoga do 2. prosinca u Srijemskim Karlovcima, usvojen je "Nacrt zakona o proglašenju i vaspostavljanju Srpske Patrijaršije". Pregovori sa Carigradskom patrijaršijom trajali su više od šest meseci. Okončani su tek kada je plaćeno 1,5 milion franaka naknade. Nakon toga je Carigradska patrijaršija 19. ožujka 1920. priznala i blagoslovila ujedinjenje.[25]

Sjedinjenje pokrajinskih pravoslavnih crkava u jednu Srpsku crkvu proglasio je Kralj Aleksandar I. Karađorđević svojim aktom od 17. lipnja 1920. Četvrta konferencija, održana 27. kolovoza 1920. godine, proglasila se Svetim arhijerejskim Saborom Srpske Pravoslavne Crkve.[25] Za patrijarha izabran Dimitrije Pavlović, dotadašnji arhiepiskop Srbije i mitropolit beogradski.[26]

Uspostavljanje Srpske patrijaršije izvršeno je 12. rujna 1920. u Sabornoj crkvi svetog Nikole u Srijemskim Karlovcima, na ceremonijalan način prepun kosovske simbolike. Srpski patrijarh je svečano ustoličen u Peći 28. avgusta 1924. godine.[27]

Kraljevina JugoslavijaUredi

U razdoblju od Kraljevine Jugoslavije 1918. do 1935. Srpska pravoslavna Crkva je bila "državotvorna" vjerska organizacija, veličala je postojeći poredak, podržavala frankofilski državni kurs i integralno jugoslavenstvo kralja Aleksandra I., i ispoljavala "klerikalni legitimizam". Pravoslavni crkveni poglavari, pogotovo patrijarh Varnava, bili su na poziciji ideologije jugoslavenskog nacionalizma i Šestosiječanske diktature, a Srpska pravoslavna Crkva je surađivala sa jugoslavenskim nacionalnim organizacijama kao što su Jugoslavenska nacionalna stranka, Savez srpskih sokola, Skauti, Narodna odbrana, Četnici, itd.[28] Na vjerskom planu, Srpska pravoslavna Crkva je blisko surađivala sa Anglikanskom crkvom i starokatoličkim crkvama, protiveći se Rimokatoličkoj crkvi.

U namjesničkom razdoblju vladavine kneza Pavla Karađorđevića, po obrazovanju vlade Milana Stojadinovića u srpnju 1935. godine, dolazi do razlaza državnog vrha i Srpske pravoslavne Crkve, prvenstveno zbog vanjskopolitičkog i unutarnjeg političkog zaokreta. Srpska pravoslavna Crkva je podržala vojni puč 27. ožujka 1941. godine.

Drugi svjetski ratUredi

Srpska pravoslavna Crkva u Drugom svjetskom ratu se ponašala ovisno o mjestu i prilikama. U Nezavisnoj Državi Hrvatskoj se nalazila u veoma teškoj situaciji zbog masovnog progona srpskog stanovništva od ustaša, koji je naročito pogodio prvake Srpske pravoslavne Crkve. Mnogi svećenici SPC-a u NDH su ubijeni, među njima i nekoliko onih sa najvišim naslovima (mitropolita, episkopa), a većina ih je zatvarana i odvođena u logore. Preostali su se većinom su se pridruživali četnicima. Neki od njih postali su važni četnički komandanti, kao što je bio pop Momčilo Đujić u sjevernoj Dalmaciji, pop Savo Božić u sjevernoj Bosni ili pop Radojica Perišić u Hercegovini. U Crnoj Gori Srpska pravoslavna Crkva je bila lojalna talijanskom okupatoru, naročito sam mitropolit crnogorsko-primorski Joanikije Lipovac, koji je do kraja ostao uz četnike, pa se sa njima na kraju rata i povukao iz Crne Gore. U Srbiji je vrh Srpske pravoslavne Crkve uoči rata bio pro-engleski orijentiran, usljed čega su ih Njemci tretirali kao podrivače. Crkva je nastojala da ostane "neutralna" ali je, s druge strane, pokazivala otvoreno neprijateljski stav prema Narodnooslobodilačkom pokretu Jugoslavije.[29]

Općenito, stav Srpske pravoslavne Crkve je bio suradnja sa četnicima i neprijateljstvo prema partizanima. Postajali su i rijetki izuzetci, kao pop Vlado Zečević, koji je postao vijećnik AVNOJ-a i visoka politička ličnost.[29]

SFR JugoslavijaUredi

 
Patrijarh srpski German Đorić (1958.-1990.)

Srpska pravoslavna crkva je u periodu SFR Jugoslavije je bila odvojena od države i predstavljala je isključivo vjersku organizaciju, bez političkog autoriteta.[30] Odnos crkve i države se u ovom razdoblju zasniva na sekularizaciji, ateizaciji i izmještanju religije u sferu privatnog.[31] U ovom razdoblju Srpska pravoslavna Crkvu je najduže vodio patrijarh srpski German Đorić od 1958. do 1990. godine. Dana, 15. travnja 1967. godine počinje da izlazi "Pravoslavlje", novine Srpske patrijaršije, s blagoslovom patrijarha srpskog Germana.

Iako u periodu SFR Jugoslavije Srpska pravoslavna Crkva nije javno politički djelovala, ona je služila kao nosilac i katalizator srpskog nacionalizma.[31] U godinama nakon smrti Josipa Broza Tita skupina nacionalistički orijentiranih justinovaca i nikolajevaca je preuzela vodeće svećeničke funkcije u Srpskoj pravoslavnoj Crkvi.[31] Nakon toga, Srpska pravoslavna Crkva je pružila bitnu podršku Miloševićevom usponu na vlast i podržavala aktivnosti njegovog rukovodstva na ukidanju autonomije Vojvodine i Kosova.[30]

Uloga Srpske pravoslavne crkve u pripremi rata protiv Hrvatske i Bosne i HercegovineUredi

Srpska pravoslavna crkva je uz većinu beogradskih medija bila nositeljica huškanja na rat protiv Hrvatske uvjeravajući srpski narod u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini da su Srbi u svojoj povijesti uvijek vodili "pravedne i opravdane ratove". Gotovo je svakodnevno slala poruke o "opravdanosti" rata protiv Hrvatske i njegovom "obrambenom" karakteru.

U malu se skupinu srpskih crkvenih dostojanstvenika koji su nastojali smiriti pobuđene ratne strasti, prema poznatim podatcima mogu svrstati mitropolit zagrebačko-ljubljanski Jovan i vladika bački Irinej Bulović. Mitropolit Jovan bio je organizator susreta patrijarha SPC Pavla i kardinala Franje Kuharića (prvoga u proljeće 1991. u Srijemskim Karlovcima, a drugi kasnije u Slavonskom Brodu). Organizirao je i susret patrijarha Pavla s predsjednikom Republike Hrvatske dr. Franjom Tuđmanom.

Vladika bački Irinej Bulović isticao se kao protivnik sudjelovanja pravoslavnih svećenika u ratnim operacijama protiv Hrvatske. Godine 1991. izjavio je: "Svešteno lice koje danas uzima mitraljez, po mom mišljenju, duboko greši".

S druge strane veća skupina crkvenih dostojanstvenika SPC-a je poticala na ratne strasti: Vladika dalmatinski Nikolaj Mrđa - svoje je crkveno sjedište imao Šibeniku. Njegovi su ga suvremenici nazivali "ideologom" balvan revolucije u Kninskoj krajini, a 1992. postaje prvi čovjek SPC-a u Bosni i Hercegovini.

Vladika slavonski Lukijan - sa sjedištem u Pakracu poznat je po tekstu objavljenom u novinama SPC-a "Pravoslavlje" pod naslovom "Antisrpsko nastojanje ustaške države". Hrvatskoj je državi često dodavao pridjev "ustaška", a svoje je slušateljstvo uvjeravao da je u Slavoniji poslije 1918. živjelo pola milijuna Srba, od kojih su čak 250.000 završilo u velikom ustaškom logoru Jasenovac (što je u velikom nesrazmjeru s obavljenim i 2006. objavljenim istraživanjima u Jasenovcu, zajedno s logorom Stara Gradiška stradalo prema pojedinačnom popisu oko 40.000 Srba. Potkraj srpnja 1991. godine episkop Lukijan javno zahtijeva da se "oslobodi Vukovar što je brže moguće, jer nam je potreban da od njega načinimo svoje upravno, kulturno i duhovno središte".

Za episkopima i metropolitima u Hrvatskoj u promicanju velikosrpske agresije na Hrvatsku nisu nimalo zaostajali crkveni dostojanstvenici SPC-a u Srbiji i Crnoj Gori.

Vladika Atanasije Jevtić govorio je "neka košta koliko košta", samo da se ostvare viši srpski ciljevi i da "pokažemo da se ne plašimo", pozivajući u Glini 1991. na rat protiv Hrvatske. Mitropolit crnogorsko-primorski Amfilohije Radović (izabran 1990.) bio je ushićen srpskim ratnim "podvizima" u Bosni i Hercegovini protiv Hrvata i Muslimana da je novostvorenu Srpsku Republiku Bosnu i Hercegovinu (razorenih gradova, porušenih crkava i džamija, ubijena cijela Srebrenica, s protjeranih gotovo milijun izbjeglica) slavljenički uzdizao do nebeskih visina. Bio je toliko opčinjen "junaštvom" svojih boraca da je od 1994. javno govorio da je Srpska Republika Bosna i Hercegovina "najdivnija srpska zemlja" i da je "svjetionik i Pijemont cjelokupnog Srpstva".

Budući vladika mileševski Filaret u rujnu 1991. po Banovini nastoji pokrenuti tamošnje Srbe. Na fotografiji koja je obišla svijet s mitraljezom u rukama pokazuje čime treba ići u "sveti rat" za Veliku Srbiju. Gornjokarlovački episkop Nikanor sa sjedištem u Karlovcu svojim se porukama pridružio Atanasiju Jevtiću.

Za stvaranje antihrvatskog ozračja i neskrivenog poziva na rat posebno mjesto pripada patrijarhu SPC-a Pavlu. Svojom uskrsnom poslanicom 1991. godine upućenom svim Srbima i čitanom u svim srpskim pravoslavnim crkvama na svečanoj uskrsnoj misi govorom neskrivene mržnje izmislio je stotine tisuća stradalih Srba postavlja retoričko pitanje: "koliko je naša pogibija bila brojnija i strašnija za poslednjih pedeset godina?" i dalje pruža sljedeći odgovor: "samo u Jasenovcu za četiri godine umoreno je, ako ne više, sigurno ne manje od 700.000 ljudi. Ako pitamo na koji način jedan naš vrsni znalac i mislilac odgovara: Jasenovac je največe srpsko grozilište, ništavilište, istrebivilaše, gubilište, gdje su ljudi satirani krvožderjem, koje sigurno ni knez demona ne pamti. To je novo raspeće Hristovo. To je greh grehova. Nešto još gore je ovde, što se retko spominje. To je činjenica da je ovaj zločin do danas ostao neokajan i nepokajan što dokazuju događaji koji se danas dešavaju na istom mestu od istih počinilaca." Srbi u Hrvatskoj zaključio je patrijarh Pavle "danas se nalaze pred novim bogoubistvom i bratoubistvom".

 
Patrijarh srpski Pavle Stojčević (1990.-2010.)

Patrijarh srpski Pavle Stojčević početkom listopada 1991. snažno podupire realizaciju velikosrpskog pokreta. U pismu poslanom engleskom lordu Peteru Carringtonu, predsjedniku Međunarodne mirovne konferencije o Jugoslaviji, iznosi razloge zašto međunarodna diplomacija "mora" podržati projekt ujedinjenja Srba iz Hrvatske s ostalim Srbima pod "jednim krovom", Srbi u Hrvatskoj tvrdio je patrijarh, nemaju "trećeg puta". Njegovo je pismo koncipirano kao svojevrsni memorandum SPC-a Mirovnoj konferenciji, u kojem se u prvom dijelu predočava patnja srpskog naroda po uzoru na uskrsnu poslanicu s početka godine. Dalje prema riječima patrijarha Pavla srpski je narod po drugi puta u ovom stoljeću "suočen sa genocidom i izgonom sa teritorija na kojima je vekovima živeo". Zajedno sa Slobodanom Miloševićem, svim koalicijskim argumentima i srpskim pobunjenicima u Hrvatskoj, patrijarh je nudio samo jedno rješenje: amputaciju Hrvatske i priključenje tih dijelova (oko 1/3 teritorija) Velikoj Srbiji. S uspostavom hrvatske države za patrijarha i Srbe u Hrvatskoj počelo je "novo, a po mogućim posljedicama možda i pogubnije stradanje Srba u Hrvatskoj" (...) "naši sunarodnici, iste vjere i krvi, suočeni su sa sledećim kobnim izborom: ili će se oružjem u ruci izboriti za opstanak u istoj državi sa maticom srpskog naroda, ili će biti prisiljeni da se iz te nove Nezavisne Države Hrvatske pre ili posle isele. Trećega nema. Za to ih srpska država i srpski narod u Srbiji moraju zaštiti svim legitimnim sredstvima, uključujući i oružanu samoobranu srpskih života i svih srpskih krajina. Teritorije na kojima je srpski narod vekovima živeo (...) ne mogu ostati u sastavu bilo kakve nezavisne Hrvatske, već se moraju naći pod zajedničkim krovom sa današnjom Srbijom i svim srpskim krajinama." Od predsjednika se Međunarodne mirovne konferencije o Jugoslaviji očekivalo da shvati "da žrtve genocida i njegovi negdašnji, a možda i budući vinovnici ne mogu više živjeti zajedno. Posle Drugog svetskog rata nitko nije prisiljavao Jevreje da žive zajedno s Nemcima u istoj državi. Srbi su, međutim, bili prisiljeni da žive zajedno s Hrvatima, doduše u okviru Jugoslavije, kao zajedničke države u kojoj je Hrvatska bila samo jedna od šest federalnih jedinica. Granice te Hrvatske nisu ni istorijske ni etničke, nego su određene voljom Josipa Broza - Tita, vođe komunističke revolucije u Jugoslaviji, a Hrvata po narodnosti. Onog trenutka kada su Hrvati proglasili nezavisnost takve Hrvatske, Srbi u Hrvatskoj su, koristeći to isto pravo naroda na samoopredeljenje do otcepljenja, odlučili da žive u krnjoj Jugoslaviji, odnosno u državi u kojoj će biti matica srpskog naroda. U protivnom, pre ili posle bili bi izloženi zatiranju svog nacionalnog identiteta, svoje vere i imovine, a možda i progonstvu i fizičkom istrebljenju. (...) Tu strašnu istinu treba da shvate i svi dosadašnji Jugoslaveni i civilizovana Evropa." Patrijarh Pavle pri tome skriva da je Hrvatski sabor, ali i svezna Vlada u Beogradu referendum Srba u Hrvatskoj o priključenju Srbiji i referendum o uspostavi SAO Krajine proglasila nevažećom, jer su pravo na referendum o odcjepljenju prema zadnjem Ustavu SFRJ iz 1974. to pravo imale samo državotvorne nacije u svojim republikama.

SPC je tijekom cijelog rata (1991.-1995.) bila najčvršća unutarnja poveznica koalicije za Veliku Srbiju. Patnju srpskog naroda u Jasenovac patrijarh SPC-a zajedno sa svojih dvadeset i dvojicom episkopa i metropolita, nazvao je "grijehom svih grijehova". Svojim su govorima mržnje uz izmišljene brojeve od 250.000 ubijenih Srba Slavonije u logoru Jasenovac ili čak 700.000 (čime se sugeriralo da je gotovo cijeli srpski narod Hrvatske istrijebljen u Jasenovcu) unosili zablude, nejasnoće i osvetničke mržnje među pobunjene Srbe u Hrvatskoj.[32]

OrganizacijaUredi

 
Trenutačni patrijarh srpski Irinej Gavrilović
 
Eparhije Srpske pravoslavne Crkve

Na čelu Srpske pravoslavne crkve je patrijarh srpski, koji još nosi i naslov mitropolit beogradsko-karlovački i arhiepiskop pećki, a bira ga Sveti arhijerejski sabor, koji se sastoji od arhijereja Srpske pravoslavne crkve.

Srpska pravoslavna crkva podijeljena je na eparhije. Svaka od njih ima svog arhijereja (episkopa - vladiku), koji je njen neposredni poglavar. U Srbiji i inozemstvu ukupno je 40 eparhija SPC-a. Ovdje su nabrojene azbučnim redom:

  1. Beogradsko-karlovačka arhiepiskopija, sa sjedištem u Beogradu
  2. Australijsko-novozelandska eparhija (sjedište Ilejn)
  3. Australijsko-novozelandska eparhija (Hol, Novogračanička mitropolija)
  4. Banatska eparhija (Vršac)
  5. Banjalučka eparhija (Banjaluka)
  6. Bačka eparhija (Novi Sad)
  7. Bihaćko-petrovačka eparhija (Bosanski Petrovac)
  8. Braničevska eparhija (Požarevac),
  9. Britansko-skandinavska eparhija (Stockholm)
  10. Budimljansko-nikšićka eparhija (Berane)
  11. Budimska eparhija (Sentandrija)
  12. Vranjska eparhija (Vranje)
  13. Gornjokarlovačka eparhija (Karlovac)
  14. Dabrobosanska eparhija (Sarajevo)
  15. Dalmatinska eparhija (Šibenik)
  16. Žička eparhija (manastir Žiča)
  17. Zagrebačko-ljubljanska eparhija (Zagreb)
  18. Zapadnoamerička eparhija (Alhambra)
  19. Zapadnoeuropska eparhija (Pariz)
  20. Zahumsko-hercegovačka eparhija (Mostar)
  21. Zvorničko-tuzlanska eparhija (Tuzla)
  22. Zletovsko-strumička eparhija (Štip)
  23. Istočnoamerička eparhija (Eksvort)
  24. Kanadska eparhija (Milton)
  25. Mileševska eparhija (manastir Mileševa)
  26. Niška eparhija (Niš)
  27. Novogračanička eparhija za Ameriku, Kanadu i Treće jezero (Novogračanička mitropolija)
  28. Ohridsko-bitoljska eparhija (Bitolj)
  29. Osječkopoljska i baranjska eparhija (Dalj)
  30. Raško-prizrenska eparhija (Prizren)
  31. Skopska eparhija (Skoplje)
  32. Slavonska eparhija (Pakrac)
  33. Srednjozapadnoamerička eparhija (Libertvil)
  34. Srednjoeuropska eparhija (Himelstir)
  35. Srijemska eparhija (Srijemski Karlovci)
  36. Srpski pravoslavni vikarijat u Skadru (Skadar)
  37. Temišvarska eparhija (Temišvar)
  38. Timočka eparhija (Zaječar)
  39. Cetinjska eparhija-Crnogorsko primorska (Cetinje)
  40. Šabačko-valjevska eparhija (Šabac)
  41. Šumadijska eparhija (Kragujevac)

Eparhije su podijeljene na arhijerejska namjesništva, od kojih se svako sastoji od nekoliko crkvenih općina i parohija. Crkvenu općinu sačinjava jedna ili više parohija. Ako u nekom mjestu ima više parohija, one sačinjavaju jednu crkvenu općinu. Parohija je najmanja crkvena jedinica - zajednica pravoslavnih vjernika koji se okupljaju na bogoslužjima i koji su pod duhovnim vodstvom parohijskog svećenika.

IzvoriUredi

  1. 1,0 1,1 1,2 Istorijat SPC
  2. Entry of Slavs Into Christendom
  3. John Skylitzes: A Synopsis of Byzantine History, 811-1057: Translation and Notes, p. 143
  4. Christian Dualist Heresies in the Byzantine World C.650-C.1450
  5. The Balkan Slavs: Bosnia & the Bogomil Heresy
  6. Stefan Prvovenčani, Žitije Svetog Simeona
  7. 7,0 7,1 7,2 Dr Radoslav Rotković: Zeta u državi Nemanjića (1186 -1356)
  8. Teodosije, Žitije Svetog Save
  9. Andra Nikolić, Ekonomsko stanje Srbije u XV veku
  10. 10,0 10,1 Prvi patrijarh
  11. Proglašenju carstva na čelu sa dinastijom Nemanjića naišlo je na podršku svih slojeva društva, među crkvenim velikodostojnicima - kojima bi pripali prihodi iz parohija ranije potčinjenih carigradskom patrijarhu.
  12. Biljana Marković, O Dušanovom Zakoniku
  13. Mirko Đorđević, Muke sa simfonijom
  14. John V. A. Fine, The Late Medieval Balkans, (str. 389), 2009.[1]
  15. 15,0 15,1 15,2 Milorad Tomanić, Srpska crkva u ratu i ratovi u njoj
  16. Vladimir Ćorović, Istorija Srba, Velika seoba Srba u Austriju
  17. Jovan Cvijić, Balkansko poluostrvo i Južnoslovenske zemlje (1. deo)
  18. Anton Bebler, Propuštena prilika
  19. 19,0 19,1 Dimitrije Bogdanović, Knjiga o Kosovu
  20. 20,0 20,1 20,2 Grigorije Mikić, Srpska Crkva u kraljevini Srbiji i Staroj Srbiji i Makedoniji
  21. Rajko L. Veselinović "Istorija srpske pravoslavne crkve sa narodnom istorijom". Udžbenik za V razred srpske pravoslavne bogoslovlje, knj. 2. Begrad 1966. str. 6.
  22. Istorija srpskog naroda". Šesta knjiga, prvi tom. 1878-1918, Beograd. 1983., str. 280.
  23. Vasa Čubilović. "Odabrani istorijski radovi". Beograd 1983. str. 91.
  24. dr Nikodim Milaš, Pravoslavno crkveno pravo, Zadar 1890, str. 132, 237
  25. 25,0 25,1 25,2 Ujedinjenje Srpske Pravoslavne Crkve 1920. godine
  26. Grigorije Mikić, Ujedinjenje Srpske Crkve i obnova Patrijaršije
  27. Mr Zvezdan Folić: Kosovski mit u projekcijama Srpske pravoslavne Crkve
  28. Nikola Žutić: Srpsko pravoslavlje i Anglikanska crkva
  29. 29,0 29,1 Uloga Crkve (leksikon-yu-mitologije)
  30. 30,0 30,1 Duhovni krov "Velike Srbije"
  31. 31,0 31,1 31,2 Filozofsko-teološki izvori antievropskog i antizapadnog diskursa u SPC
  32. Mirko Valentić, Rat protiv Hrvatske 1991.-1995. Velikosrpski projekt od ideje do realizacije, Zagreb, 2010. str. 161-167

Vanjske povezniceUredi