Jugoslavenske željeznice

bivši operater željeznice
(Preusmjereno s )

Jugoslavenske željeznice (slo. Jugoslovanske železnice, srp. Југословенске железнице, mak. Југословенски железници), kratica: (srp. i mak. ЈЖ), bile su državne željeznice Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije od 1945. do 1992. i Savezne Republike Jugoslavije od 1992. do 2004. godine.

Jugoslavenske željeznice
Југословенске железнице
Yugoslavia JZ Logo.svg
Vrsta Javno poduzeće
Osnovana 1918. (kao ŽSHS/JDŽ)
1952. (reformirana)
Prestala postojati 2004.
Sjedište BeogradJugoslavija
Bivši logo na parnoj lokomotivi iz 1950-ih

Bila je osnivačkih članica međunarodne željezničke unije (UIC) i imala je UIC-Code 72.

Njezine prethodnice su Jugoslavenske Državne Željeznice (JDŽ), Kraljevine Jugoslavije od 1918. do 1939., koje su nastale iz Carskog i kraljevskog povlaštenog društva južnih željeznica (K. k. privilegierte Südbahn-Gesellschaft, Carsko kraljevsko povlašteno društvo južnih željeznica) (osnovan 1858. godine), ogranka Carsko kraljevskih austrijskih državnih željeznica i Kraljevske ugarske državne željeznice čiji je taj ogranak bio djelovao u tadašnjoj Trojednoj Kraljevini Hrvatske, Slavonije i Dalmacije te Srpskih Državnih Željeznica (osnovane 1889. godine. Završetkom rata i nastankom Države SHS, sve željeznice u zemlji kojima je nekad upravljala Direkcija ugarskih državnih željeznica stavljene su 1918. pod upravu novoosnovanoga Generalnoga ravnateljstva željeznica Države SHS u Zagrebu. Time su bile obuhvaćene sve pruge, osim onih kojima je upravljalo Društvo južnih željeznica (Zidani most–Sisak), te Mjesne željeznice Barč–Pakrac, Slavonske podravske mjesne željeznice i Zagreb–Samoborske vincinalne željeznice, iako je promet bio moguć i tim prugama.[1][2][3][4]

Godine 2004., nakon što je SR Jugoslavija pretvorena u Državnu zajednicu Srbije i Crne Gore su preimenovane u Željeznice Srbije (srp. Железнице Србије, Železnice Srbije).

PovijestUredi

NastanakUredi

Završetkom Prvog svjetskog rata novoosnovana država, "Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca", preuzela je dijelove bivše Austro-Ugarske i njezinu željezničku mrežu. Kroz ovo ujedinjenje nastale su prve jugoslavenske željeznice, pod nazivom "Željeznice Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca", (kratica: SHS-CXC). Na temelju ustavnog amandmana od 1929. godine naziv se promijenio u Jugoslavenske Državne Željeznice (JDŽ) . Jugoslavenske željeznice su tako nastale iz spajanja željeznice bivše Dunavske monarhije i Srpske Državne Željeznice (SDŽ). Pored glavne uprave u Beogradu postojalo je još 5 uprava u Ljubljani, Zagrebu, Subotici, Beogradu i Sarajevu.

PrethodniciUredi

 
Željeznička mreža Jugoslavenske Željeznice za vrijeme Kraljevine SHS (c. 1925. – 1929.)

U sastavu nove jugoslavenske željezničke mreže našle su se 1918. godine sljedeće:[5]

Željeznički operator Kratica Dužina mreže
k. u. k. Državne Željeznice kkStB c. 360 km
k. u. k. priv. društvo južne željeznice SB, süd c. 525 km
Austrijske lokalne željeznice ÖLB c. 350 km
Magyar Államvasutak MÁV c. 1.240 km
Mađarske lokalne željeznice - c. 2.310 km
Bosanskohercegovačke zemaljske željeznice BHLB c. 1.165 km
Srpske Državne Željeznice SDŽ c. 1.550 km
Njemačko-bugarske vojne željeznice u Makedoniji - c. 425 km

Drugi svjetski ratUredi

 
Karta željezničkih mreža nakon okupacije Jugoslavije, 1941.

S invazijom njemačke, talijanske, mađarske i bugarske vojske Drugi svjetski rat je 6. travnja 1941. počeo u Jugoslaviji. Nakon njene kapitulacije su proglašene su marionetske države Nezavisna Država Hrvatska i Nedićeva Srbija. Željeznice su podijeljene između sila osovine i kolaborirajući država.

Vozni park JDŽ je podijeljen između DRB, MÁV, BDŽ, FS i novoosnovane HDŽ i SDŽ.

Do kraja Drugog svjetskog rata željeznica je pretrpjela znatna razaranja i samo sa velikim naporom je nakon rata opet uspostavljena. Mnoge lokomotive su od strane prijašnjih sila osovine vraćene, izmijenjene ili predane kao reparacija. Predajom istočne teritorije Trsta Jugoslaviji su ušle oko 100 km željezničke mreže sa jednosmjernom strujom (3000V) u sastav JDŽ.

RazvojUredi

 
Željeznički kolodvor Sarajevo, 1960-ih

Veliki građevinskih projekti su do kraja 1970-ih godina sprovedeni, kako bi se djelomično nerazvijena i neskladna željeznička mreža dovela na europski standard. Reformiranjem željezničke uprave 1952. godine, mijenja se naziv u "Jugoslavenske željeznice". Uvođenjem samoupravljanja, došlo je do decentralizacije željeznice. "Zajednica jugoslavenskih željeznica" (ZJŽ) sastojala se od glavne uprave sa sjedištem u Beogradu, organizacija KSR (Kola za spavanje i ručavanje), zavod za projektovanje ZJŽ - današnji CIP i 5 željeznička transportna poduzeća (ŽTP): Beograd sa upravom u Titograd-u (današnja Podgorica), Zagreb, Sarajevo, Skopje i Ljubljana.

Sama Ljubljana je bila Udruženo željezničko poduzeće (slo. Združeno železniško podjetje, kratica: ZŽTP) koje je bilo podijeljeno u tri autonomna poduzeća, ŽTP Maribor, Ljubljana i Postojna.

NestanakUredi

Kraj Jugoslavenskih željeznica počinje s raspadom SFRJ početkom 1990-ih, a 2004., nakon transformacije Savezne Republike Jugoslavije u Državnu Zajednicu Srbije i Crne Gore su preimenovane u Željeznice Srbije.

NasljedniceUredi

 
Tijekom rata u BiH uništeni vlak JŽ
Država Naziv Hrvatski naziv Sjedište Kratica
  Bosna i Hercegovina Željeznice Bosne i Hercegovine1 Željeznice Bosne i Hercegovine Sarajevo, BiH
Doboj, BiH
ŽBH
ŽFBH
ŽRS
  Hrvatska Hrvatske željeznice Zagreb, Hrvatska
  Sjeverna Makedonija Makedonski železnici Makedonske željeznice Skopje, Makedonija
  Crna Gora Željeznica Crne Gore Podgorica, Crna Gora ŽCG
  Srbija Železnice Srbije Željeznice Srbije Beograd, Srbija ŽS
  Slovenija Slovenske železnice Slovenske željeznice Ljubljana, Slovenija
  Kosovo Hekurudhat e Kosovës/Косовске Железнице Kosovske željeznice Priština, Kosovo HK / KŽ

1 Za vrijeme rata u BiH su postojale i Željeznice Hrvatske Republike Herceg Bosne.

Dan željezničara JugoslavijeUredi

Dan željezničara Jugoslavije ustanovljen je 1950. godine, a povod je bio generalni štrajk željezničara u tadašnjoj Kraljevini Jugoslaviji između 15. i 16. travnja 1920. godine. Zaustavljen je cijeli željeznički saobraćaj u Jugoslaviji do kraja mjeseca. Željezničari svih željezničkih stanica, ložionica i radionica ustali su protiv nasilja. Na Zaloškoj cesti u Ljubljani bilo je najkrvavije, nastradalo je 14 osoba. Neprekidno od 1950. godine pa sve do 1991./92. godine, radni ljudi na jugoslavenskim željeznicama slavili su ovaj dan svečano i radno, podsjećajući se na mnoge događaje narastanja i sazrijevanja radničkog pokreta i svega što je vodilo kao održanom povijesnim generalnom štrajku.

Vozni parkUredi

 
Pismo iz 1976., povodom otvorenja pruge Beograd - Bar

Sve Lokomotive građene od 1930. godine su, nakon definitivne raspodjele lokomotiva kao odšteta Prvog svjetskog rata (1933), ubačene u novi sistem numeracije. Sistem je bio pokušaj kodifiziranja po određenim tehničkim karakteristikama.[6]

Numeracija parnih lokomotiva, tendera i motornih vozila
Oznaka serije kod normalnog kolosijeka serije:
01-14-stalna i 101-114-privremena; Brzovozne lokomotive s zasebnim tenderom
15-19-st. i 115-119-priv. Lokomotive s tenderom za putnički i teretni saobraćaj
20-49-st. i 120-149-priv. Teretne lokomotive s zasebnim tenderom
50-59-st. i 150-159-priv. Lokomotive s tenderom za teretne i lokalne vozove
60-69-st. i 160-169-priv. Lokomotive za manevru

Uski kolosijek 0,76 m serije:
70-94-stalna i 170-194-privremena; Lokomotive širine kolosijeka 760 mm
95-98-st. i 195-198-priv. Lokomotive s zupčanikom širine kolosijeka 760 mm
99.2, 99.3 i 99.4; Lokomotive širine kolosijeka 600 mm, broj iza tačke označava broj vezanih osovina.
Objašnjenje: Pri tome dvocifrene oznake su važile za lokomotive koje su mlađe od 25 godina (u odnosu na 1933. godinu) i ako ih ima više od 5 komada u voznom parku, a trocifrene brojeve (sa 100) su dobijale lokomotive koje su bile starije od 25 godina ili ih je bilo manje od 5 komada u voznom parku.

Numeracija dizel i električnih lokomotiva
Početkom 1960-ih počinje da se primjenjuje sistem numeracije za dizel i električne lokomotive na JŽ koji se zasniva na kodnom obilježavanju, na principu trobrojne oznake serije.

Prvi broj Značenje
3 Električna vučna vozila jednosmjerne struje
4 Električna vučna vozila naizmjenične struje 25 kV, 50 Hz
5 Rezervisano za višesistemska električna vučna vozila
6 Dizel električna vučna vozila
7 Dizel hidraulična vučna
8 Dizel mehanička vučna
9 Vozila za željezničke svrhe


Drugi broj Značenje
0 Motorni voz uskog kolosijeka
1 Motorni voz normalnog kolosijeka
2 Lokomotive s dvije pogonske osovine
3 Lokomotive s tri pogonske osovine
4 Lokomotive s četiri pogonske osovine
5 Lokomotive s pet pogonskih osovina
6 Lokomotive s šest pogonskih osovina


Treći broj Značenje
0 Uski kolosijek
1-9 Redoslijed ubacivanja u službu (konstruktivni tip lokomotive) Kod motornog voza razlika

da li su motorna kola, vagon ili upravljačnica.


Četvrti broj Značenje
- Oznaka podserije. Podserije su uvedene zbog tehničko-eksploatacionih razlika u okviru serije.


Peti i šesti broj Značenje
- Tekući (inventarski) broj lokomotive

Parne lokomotiveUredi

 
Uskotračna lokomotiva JŽ 802 u Čapljini, rujan 1968.

Serija 01 - 69 i 101 - 163 Normalnotračne lokomotive 1.435 mmUredi

Serija 70 - 98 Uskotračne lokomotive 760 mmUredi

Serija 99 Uskotračne lokomotive 600 mmUredi

Dizel lokomotiveUredi

Lokomotive sa električnim prijenosom snageUredi

Serija 641 - 645Uredi
Serija Godina Raspored osovina Proizvođač Tipa
641-0 1960. Bo´Bo´ MÁVAG DVM2-6
641-0 1961. Bo´Bo´ MÁVAG DVM2-8
641-1 1971. Bo´Bo´ MÁVAG DVM2-57
641-2 1970. Bo´Bo´ MÁVAG DVM2-56
641-2 1970. Bo´Bo´ MÁVAG DVM2-59
642-0 1961. - 1963. Bo´Bo´ Đuro Đaković DEL 825
642-1 1964. Bo´Bo´ Đuro Đaković DEL 825G
642-3 1968. Bo´Bo´ Đuro Đaković DEL 825B
643-0 1967. Bo´Bo´ Brissonneau et Lotz
643-1 1967. Bo´Bo´ Đuro Đaković
644-0 1973. - 1974. (A1A)´(A1A)´ MACOSA G22U
645-0 1981. (A1A)´(A1A)´ Đuro Đaković
Serija 661 - 666Uredi
 
JŽ 662
 
JŽ 666, 2013.
Serija Godina Raspored osovina Proizvođač Tipa
661-0 1970. Co´Co´ GM (EMD) G16
661-1 1961. - 1963. Co´Co´ GM (EMD) G16
661-2 1964. Co´Co´ GM (EMD) G16
661-3 1967. Co´Co´ MLW
662-0 1965. - 1969. Co´Co´ Đuro Đaković DEL1650CC
663-0 1972. Co´Co´ GM (EMD) -
664-0 1973. Co´Co´ GM/Đuro Đaković G26
665-0 1972. Co´Co´ MLW MX 626
666-0 1978. Co´Co´ GM (EMD)

Lokomotive s mehaničnim prijenosom snageUredi

Serija Godina Raspored osovina Proizvođač Tipa
821-0 1965. B Đuro Đaković DML180 N26
830-0 1964. C Đuro Đaković DML120 U/C (600 mm traka)

Lokomotive s hidrauličnim prijenosom snageUredi

Serija 721Uredi
Serija Godina Raspored osovina Proizvođač Tipa
721-0 1965. B (šema brojeva JŽ za tvorničke lokomotive)
Serija 731 - 734Uredi
HŽ serija 2131 (ex JŽ 731), 2008. i HŽ serija 2132 (ex JŽ 732), 2007.
Serija Godina Raspored osovina Proizvođač Tipa
731-0 1958–1961 C Jenbach/Đuro Đaković DH400 C42
731-1 1963–1965 C Đuro Đaković DHL400 CS
732-0 1964. C Jenbach/Đuro Đaković DH600 C48
732-1 1969. C Đuro Đaković DHL600 C44
733-0 1968. C Đuro Đaković DHL600 CP
734-0 1958.1961. C MIN DHL400 C42
Serija 740 - 742Uredi
Serija Godina Raspored osovina Proizvođač Tipa
740-0 1968. B´B´ Đuro Đaković DHL600 BB
740-1 1970. B´B´ Đuro Đaković DHL600 BBGP
741-0 1966. B´B´ MIN DHL1500
742-0 1971. B´B´ MIN DHL1650
Serija 761Uredi
Serija Godina Raspored osovina Proizvođač Tipa
761-0 1957. C´C´ KM DML180 N26

Električne lokomotiveUredi

3 kV lokomotive na jednosmjernu strujuUredi

Serija 341 - 342Uredi
Serija Godina Raspored osovina Proizvođač Tipa
341-0 1954. Bo´Bo´ Alsthom slična TCDD 4001-03
342-0 1968. Bo´Bo´ ASGEN/OMFP


Serija 361 - 362Uredi
JŽ 361-001 u Sloveniji, 2011.
SŽ 362 (ex. JŽ 362), u Kopru, 2006.
HŽ serija 1061 (ex. JŽ 362), u Rijeci, 2007.
Serija Godina Raspored osovina Proizvođač Tipa
361-0 1931. - 1932. Bo´BoBo´ razni
361-1 1931. - 1932. Bo´BoBo´ razni
361-2 1932. Bo´BoBo´ Saronno
362-0 1960. - 1967. Bo´Bo´Bo´ Ansaldo/OMFP
362-1 1968. Bo´Bo´Bo´ ASGEN/OMFP

25 kV lokomotive na naizmjeničnu strujuUredi

Serija 441Uredi
Serija Godina Raspored osovina Proizvođač Tipa
441-0 1967. - 1969. Bo´Bo´ SGP/TU
441-0 1970. Bo´Bo´ Rade Končar
441-3 1967. - 1969. Bo´Bo´ SGP/TU
441-3 1970. Bo´Bo´ Rade Končar
441-4 1967. - 1969. Bo´Bo´ SGP/TU
441-5 1967. - 1968. Bo´Bo´ SGP/TU -
Serija 461Uredi
 
Vlak JŽ serije 461 u tadašnjoj Srbiji, početkom 2000-ih
Serija Godina Raspored osovina Proizvođač Tipa
461-0 1971. - 1973. Co´Co´ Electroputere/ASEA
461-1 1978. - 1980. Co´Co´ Electroputere/ASEA

IzvoriUredi

  1. željeznica. Hrvatska tehnička enciklopedija pristupljeno 1. travnja 2020.
  2. Društvo južnih željeznica. Hrvatska tehnička enciklopedija (2. svibnja 2017.) pristupljeno 1. travnja 2020.
  3. Ustroj Carsko kraljevskih austrijskih državnih željeznica od Austro-Ugarske nagodbe 1867. do 1918.. CROSBI pristupljeno 1. travnja 2020.
  4. Hrvatski želježnički muzej. Hrvatski virtualni muzej pristupljeno 1. travnja 2020.
  5. C.J. Halliwell: The Locomotives of Yugoslavia. Vol. 1, 1973, str. 18.
  6. S internet stranice Photogalerija.com PDF "Nova numeracija 1935" 17.03.2016